• ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΨΥΧΟΠΑΘΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

    Ο διαχωρισμός του φυσιολογικού από το αποκλίνον αποτέλεσε και αποτελεί ένα αμφιλεγόμενο ζήτημα, τόσο στον τομέα της ψυχικής υγείας, όσο και στο πλαίσιο των καθημερινών αλληλεπιδράσεων. Αυτός που αρνείται τις κοινωνικές συμβάσεις και αποκλίνει από τα καθιερωμένα, ο διαφορετικός, σε κάθε κοινωνία και σε κάθε εποχή, αποτέλεσε αντικείμενο απόρριψης και αντιφατικών αντιδράσεων. Είθισται λοιπόν να αποκαλείται τρελός οποιοσδήποτε σκέφτεται, δρα ή αισθάνεται κατά τρόπο που οι άλλοι αδυνατούν να κατανοήσουν και να ερμηνεύσουν μέσω της λογικής τους. Πολύ πριν απασχολήσει όμως την επιστήμη, ως νοσολογική οντότητα που χρήζει προσοχής και θεραπείας, η τρέλα υπήρξε αντικείμενο έμπνευσης και δημιουργίας μιας πληθώρας λογοτεχνικών έργων. Πολλοί συγγραφείς τόλμησαν να σκιαγραφήσουν την ανθρώπινη ψυχή γυμνή από τον μανδύα των κοινωνικών συμβάσεων και απαλλαγμένη από το προσωπείο που επιβάλλει ο πολιτισμός στα μέλη του. Έτσι, από την αρχαιότητα ως τις μέρες μας, έχουν γραφτεί χιλιάδες έργα που αποτυπώνουν με τρόπο αξιοθαύμαστο την ποικιλία και το βάθος της ανθρώπινης ψυχής. Ο Freud δεν έκρυβε το θαυμασμό του για την ικανότητα δημιουργικών συγγραφέων, ανάμεσα στους οποίους ξεχώριζε τον Σοφοκλή, τον Σαίξπηρ και τον Ντοστογιέφσκι, να εμβαθύνουν στην ψυχολογία του ανθρώπου, γεγονός που τον ώθησε να εκφραστεί με τα ακόλουθα λόγια προς τον μυθιστοριογράφο και συμπολίτη του Άρθουρ Σνίτσλερ :
    ‘’Έχω την εντύπωση ότι γνωρίζετε διαισθητικά  - στην πραγματικότητα – όλα όσα εγώ έχω ανακαλύψει σε άλλους ανθρώπους με επίμονη εργασία’’(Χαρτοκόλλης σελ 126).
    Στον χώρο της λογοτεχνίας, οι χαρακτήρες που διαφοροποιούνται ψυχικά και κοινωνικά από τον περίγυρο τους, είναι πάρα πολλοί. Μάλιστα, θα μπορούσε να υποστηριχθεί,  πως οι ήρωες των λογοτεχνικών έργων παρουσιάζουν το ύψιστο ενδιαφέρον όταν διαφοροποιούνται - όχι κατ ανάγκην ψυχοπαθολογικά - από τα πρόσωπα που τους πλαισιώνουν, όταν γίνονται απρόβλεπτοι και πρωτοτυπούν, είτε στη σκέψη, είτε στην πράξη.

    Ένας από τους πιο γνωστούς ήρωες της παγκόσμιας λογοτεχνίας, διάσημος για τις τρέλες του και τις ιπποτικές του περιπέτειες, είναι ο Δον Κιχώτης, άνθρωπος που ζει στη χώρα της φαντασίας και των μυθιστορημάτων. Ο κλασικός πλέον αυτός ήρωας, δημιούργημα του Μιχαήλ Θερβάντες, έζησε στις αρχές του 17ου αιώνα και σαφώς επηρεασμένος από την εποχή του εκδηλώνει την τρέλα του. Η κλινική εικόνα που παρουσιάζει μοιάζει με Παραληρητική Διαταραχή – Τύπος Μεγαλείου.     

    Ένας ακόμα ήρωας που κατασκευάζει την πραγματικότητα στην οποία προτιμά να ζει είναι ο Μπέρντυ, από το ομώνυμο μυθιστόρημα του William Wharton. Όπως και ο Δον Κιχώτης έτσι και αυτός αφιερώνεται στην εκπλήρωση των ιδανικών του, γεγονός όμως που δεν δηλώνεται εξαρχής αλλά καταφαίνεται στο τέλος του βιβλίου. Η ζωή του Μπέρντυ  εκτυλίσσεται στα χρόνια πριν από τον β’ παγκόσμιο πόλεμο. Κατά τη διάρκεια του καταλήγει εσώκλειστος  σε μια ψυχιατρική κλινική επειδή νομίζει ως είναι πουλί. Η πεποίθηση του αυτή διαπιστώνεται από την ψυχιατρική εικόνα που παρουσιάζει : η εξωτερική συμπεριφορά του είναι πανομοιότυπη με αυτή ενός πουλιού. Δεν μιλάει καθόλου, κοιτάζει, τρώει, πίνει και μετακινείται – με μικρά πηδηματάκια – όπως τα πουλιά. Τα χαρακτηριστικά της Σχιζοφρένειας, που τονίζονται ιδιαίτερα στην εικόνα που μας δίνει ο συγγραφέας, είναι η κατατονική συμπεριφορά, αλογία, αβουλία και συναισθηματική επιπέδωση. Ο Μπέρντυ δεν δίνει σημεία επαφής με το περιβάλλον και η ικανότητα αυτοφροντίδας είναι σχεδόν ανύπαρκτη.
    Η φωλιά του κούκου είναι ένα ταραχώδες και τολμηρό για την εποχή του – δεκαετία 60’ -  μυθιστόρημα που προσεγγίζει την ψυχική νόσο από την πλευρά των πασχόντων δίνοντας ένα γερό χτύπημα στην επικρατούσα λογική των ψυχιατρείων και των θεραπευτικών μεθόδων που εφαρμόζονταν μέσα σε αυτά. Μέσω του ίδιου του αφηγητή,  ο οποίος είναι χρόνιος τρόφιμος ψυχιατρείου , προβάλλεται μια εκ των έσω εικόνα της τρέλας. Θα πρέπει να επισημανθεί βέβαια το γεγονός πως ο κεντρικός ήρωας του βιβλίου δεν είναι ο αφηγητής αλλά ο Μακ Μέρφυ. Αν και τρόφιμός ψυχιατρείου όμως, ο Μακ Μέρφυ  απέχει αρκετά από κάθε είδους ψυχολογική διαταραχή.
    Ο αφηγητής ονομάζεται Μεγάλος Αρχηγός, είναι Ινδιάνος, μεγαλόσωμος, πάνω από δύο μέτρα, και δεν μιλάει ποτέ γεγονός που στάθηκε αιτία να τον θεωρούν στο ίδρυμα κωφάλαλο. Βασικά χαρακτηριστικά της ψύχωσης του είναι οι παραληρητικές ιδέες ελέγχου και οι ψευδαισθήσεις.

     

     ‘’Πρωταγωνιστής της Τύφλωσης είναι ο Κην, ένας διάσημος σινολόγος, που ζει απομονωμένος μέσα στη γιγάντια βιβλιοθήκη του. Όλος ο κόσμος γι’ αυτόν βρίσκεται μέσα στο κεφάλι του, άλλα το κεφάλι του δεν μετράει διόλου για τον έξω κόσμο. Όταν η γριά κουτοπόνηρη οικονόμος του τον παγιδεύει και τον αναγκάζει να την παντρευτεί, ο Κην έρχεται αντιμέτωπος για πρώτη φορά με την καθημερινή ζωή και <<σώζεται>> αναζητώντας καταφύγιο στην τρέλα’’.

     Το ψυχολογικό δράμα του Δρ Τζέκυλ αποτελεί  ένα από τα μεγαλύτερα έργα της κλασσικής λογοτεχνίας που προσεγγίζει με τρόπο αξιοθαύμαστο τον διχασμό στον ενδοψυχικό κόσμο ενός ατόμου. Η ιστορία είναι λίγο πολύ γνωστή. Ένας ευυπόληπτος, κοινωνικά και επιστημονικά καταξιωμένος γιατρός παρασκευάζει ένα φάρμακο, το οποίο, αφού το πιει,  μεταμορφώνεται στο ακριβώς αντίθετο του χαρακτήρα του ˙ γίνεται μοχθηρός, αναίσθητος, ανήθικος, και λάτρης των παράνομων απολαύσεων. Δημιουργεί λοιπόν ο Δρ Τζέκυλ κατ’ αυτόν τον τρόπο έναν δεύτερο εαυτό, μια δεύτερη προσωπικότητα στην οποία προσφεύγει για να καταλαγιάσει τα πάθη του για διασκεδάσεις και παρανομίες.
    Η ιστορία του Δρ Τζέκυλ αποτελεί ίσως την  πιο γνωστή περίπτωση Διχασμού της Προσωπικότητας ή Διαταραχής Πολλαπλής Προσωπικότητας ή καλύτερα Διασχιστικής Διαταραχής της Ταυτότητας -  όρος που επικρατεί στις μέρες μας με το DSM IV- στον τομέα της λογοτεχνίας

     ‘’Το πορτραίτο του Ντόριαν Γκρέυ’’, το κλασικό πια αυτό έργο του Όσκαρ Γουάιλντ, αποτελεί αναμφισβήτητα ένα βαθιά φιλοσοφικό μυθιστόρημα με ηθικές προεκτάσεις, το οποίο αντιμετωπίστηκε δυσμενώς από πολλούς κριτικούς της εποχής του. Ο κεντρικός χαρακτήρας του έργου προκάλεσε διαμετρικά αντίθετες εντυπώσεις με αποτέλεσμα να τοποθετηθεί το έργο τόσο στη λίστα των ανήθικων και νοσηρών βιβλίων όσο και στο βάθρο των αριστουργημάτων. Μια πληθώρα συμπεριφορών και σκέψεων του Ντόριαν Γκρέυ  μας αποκαλύπτει την  ναρκισσιστική πλευρά του χαρακτήρα του, η οποία άλλωστε καλλιεργείται και  ενδυναμώνεται από τις αντιδράσεις των άλλων προς το πρόσωπο του. Η χαρακτηριστική έλλειψη εμπάθειας προς τους άλλους και η έντονη επιθυμία να διατηρήσει το κάλος και τη νεότητα του  αφήνουν στον αναγνώστη μια πρώτη γεύση του ναρκισσισμού του

    << Βλέπετε, κύριοι τι ενδεείς ηλίθιοι, τι αξιοθρήνητοι και πωρωμένοι αστοί είμαστε μπροστά σ ‘ αυτόν τον μεγαλοφυή παράφρονα! Εμείς μπορεί να κατέχουμε την επιστήμη αλλά εκείνος κατέχεται από δαίμονες. Εμείς αντλούμε από τις εμπειρίες των άλλων , εκείνος από τις δικές του. Μόνος , σαν τη γη , διασχίζει ένα δικό του διάστημα. Έχει κάθε δικαίωμα να φοβάται. Κι όταν επιχειρεί να εξηγήσει και να  υπερασπιστεί την τροχιά του , επιδεικνύει περισσότερη οξύνοια απ’ όση όλοι εμείς μαζί , όταν πρόκειται να εξηγήσουμε την δική μας τροχιά. Πιστεύει στις απατηλές ψευδαισθήσεις του. Εμείς αμφισβητούμε  ακόμη και τις υγιείς μας αισθήσεις. Οι λίγοι πιστοί ανάμεσα μας αγκιστρώνονται από τις εμπειρίες που έζησαν άλλοι για λογαριασμό τους , χιλιάδες χρόνια πριν. Χρειαζόμαστε οράματα , αποκαλύψεις , φωνές , ακαριαίες προσεγγίσεις σε πρόσωπα και πράγματα, κι όταν δεν τα βρίσκουμε μέσα μας , τα παίρνουμε από την παράδοση. Η ένδεια μας αναγκάζει να καταφεύγουμε στην πίστη. Άλλοι ενδεέστεροι την απαρνιούνται ακόμα και αυτήν. Κι εκείνος ; Εκείνος είναι συνάμα Αλλάχ , Προφήτης και Μωαμεθανός. Μήπως το θαύμα παύει να είναι θαύμα αν του κολλήσουμε την ετικέτα paranoia chronica; Έχουμε στρογγυλοκαθίσει πάνω στην χοντροκομμένη λογική μας όπως οι φιλάργυροι στα λεφτά τους.  Η λογική , όπως της εννοούμε , είναι παραλογισμός. Αν υπάρχει καθαρά πνευματική ζωή , τη  ζει τούτος εδώ ο τρελός! >>

                                                                                                                                                                                            ΕΛΙΑΣ ΚΑΝΕΤΤΙ

                                                                                                                                                 Η Τύφλωση


    Απόσπασμα από την Πτυχιακή Εργασία: «Στοιχεία Ψυχοπαθολογίας στην Λογοτεχνία»
    Επιβλέπων Καθηγητής: Φ. Καργόπουλος
    Τμήμα Ψυχολογίας, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, 2001
    Παυλίδου Βάλια


    ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

    Ελίας Κανέττι, Η Τύφλωση (μετάφραση Τζένη Μαστοράκη), Αθήνα: Γράμματα, 1985.
    Έμιλυ Μπροντέ, Τα ανεμοδαρμένα ύψη, (μετάφραση  Βασίλη Λ. Καλαντζή), Αθήνα: Κάκτος, 1984.
    Ken Kesey, Στη Φωλιά του Κούκου (μετάφραση Ελένη Στ. Σταμούλη), Αθήνα : Δίοδος, 1986.
    Μιγκέλ ντε Θερβάντες, Δον Κιχώτης, Τόμος Α & Β (μετάφραση Δημήτρης Ρήσος), Αθήνα :Γράμματα, 1997.
    Όσκαρ Γουάιλντ, Το πορτρέτο του Ντόριαν Γκρέυ, (μετάφραση Τίνα Στεφανοπούλου), Αθήνα : Γράμματα,1990.
    Πάτρικ Ζίσκιντ, Το Άρωμα, (μετάφραση Μαρία Αγγελίδου), Αθήνα : Ψυχογιός, 1987.
    Ρόμπερτ Λούις Στήβενσον, Δόκτωρ Τζέκυλ και Κος Χάιντ, (μετάφραση-σχόλια-επίλογος Θόδωρος Καλοπίσης), Αθήνα :Αίολος, 1987.
    Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι, Έγκλημα και Τιμωρία, (μετάφραση Σωτήρης Πανταζής) Αθήνα : De Agostini Hellas, 2000.
    William Wharton, Μπέρντυ ο άνθρωπος πουλί, (μετάφραση Γιάννης Κωστόπουλος), Αθήνα :AQUARIUS, 1986.


    Αναστασία Χουντουμάδη – Λένα Πατεράκη (1989) Σύντομο Ερμηνευτικό Λεξικό Ψυχολογικών Όρων. Αθήνα: Δωδώνη.
    Γρηγόρης Α. Ποταμιάνος (1998) Θεωρίες Προσωπικότητες και Κλινική Πρακτική. Αθήνα :Ελληνικά Γράμματα.
    Νίκου Μάνου (1997) Βασικά Στοιχεία Κλινικής Ψυχιατρικής, Θεσσαλονίκη:University Studio Press Α.Ε.
    Πέτρος Χαρτοκόλλης (1999) Λογοτεχνία και Ψυχανάλυση , δέκα ομόκεντρα κείμενα. Αθήνα : Θεμέλιο.
    Σίγκμουντ Φρόυντ, Ψυχανάλυση και Λογοτεχνία (μετάφραση Λευτέρης Αναγνώστου) Αθήνα :Επίκουρος, 1994.
    The open University, Φρόυντ και Ψυχανάλυση (μετάφραση Μιχάλης Μητσός) Αθήνα: Π. Κουτσομπός Α.Ε , 1987
    Jacobi Jolande (1995) Η πρακτική εφαρμογή της θεωρίας του Jung. Βασικές αρχές της ψυχολογίας του Jung (σελ 150 – 174). Αθήνα : Ιάμβλιχος.
    Jacobi Jolande (1995) Η φύση και η δομή της ψυχής Βασικές αρχές της ψυχολογίας του Jung (σελ 44 – 71) Αθήνα : Ιάμβλιχος.

0 σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου